Tranh in Kim Hoàng: Sự phục hưng của “Nghệ thuật Đỏ” Việt Nam
Có những câu chuyện nghệ thuật tựa như phép màu. Câu chuyện về dòng tranh in Kim Hoàng là một trong số đó. Suốt bảy mươi năm, truyền thống nghệ thuật nảy sinh từ một ngôi làng ở phía tây Hà Nội này được xem như đã vĩnh viễn thất truyền — bị lũ lụt cuốn trôi, bị chiến tranh xóa sạch, bị thời gian lãng quên. Rồi đến năm 2016, một người phụ nữ đã quyết định hồi sinh nó. Ngày nay, những bức tranh in Kim Hoàng — dễ dàng nhận ra giữa muôn vàn tác phẩm nhờ nền đỏ rực rỡ — đang trở lại trong các phòng trưng bày, ngôi nhà và bộ sưu tập trên khắp thế giới.
Để hiểu tại sao sự hồi sinh này là một sự kiện văn hóa quan trọng, cần phải ngược dòng thời gian trở về nguồn gốc của truyền thống độc đáo này, hiểu điều gì làm nên sự khác biệt của nó so với các dòng tranh Đông Hồ và Hàng Trống, đồng thời nhận thức được quy mô to lớn của công việc đã được thực hiện để cứu nó khỏi sự lãng quên.
Một ngôi làng nơi giao thoa
Làng Kim Hoàng nằm tại xã Vân Canh, huyện Hoài Đức, nay thuộc thành phố Hà Nội. Vị trí địa lý đã hình thành nên bản sắc nghệ thuật của làng: nằm ở cửa ngõ phía tây của kinh thành Thăng Long xưa, làng là điểm giao thoa giữa hai thế giới. Một bên là vùng nông thôn Xứ Đoài mộc mạc, ấm áp, gắn bó với những truyền thống của người nông dân. Bên kia là sự nhộn nhịp văn hóa và thương mại của thành phố, với giới trí thức, thương nhân và những ảnh hưởng đến từ khắp đế quốc.
Theo Đại từ điển Việt Nam, chính tên gọi Kim Hoàng là sự kết hợp của hai ngôi làng cổ — Kim Bảng và Hoàng Bảng — vốn đã hợp lại quanh một ngôi chùa chung, chùa Đại Bi. Chính từ bản sắc kép này — vừa mang tính nông thôn vừa mang tính học thuật, vừa bình dân vừa trí thức — mà phong cách đặc trưng của tranh in Kim Hoàng ra đời: tinh tế hơn Đông Hồ, phóng khoáng hơn Hàng Trống.
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Thu Hòa, tranh in Kim Hoàng phát triển từ nửa sau thế kỷ XVIII. Truyền thuyết dân gian cho rằng dòng tranh này do dòng họ Nguyễn Sĩ, đến từ tỉnh Thanh Hóa, lập nên khi định cư tại Thăng Long vào đầu thế kỷ XVIII. Tranh in Kim Hoàng đạt đến thời kỳ hoàng kim vào thế kỷ XVIII và XIX, trước khi dần mai một vào giữa thế kỷ XX.
Thời hoàng kim: khi Kim Hoàng sánh ngang với Đông Hồ và Hàng Trống
Suốt thế kỷ XVIII và XIX, tranh in dân gian Kim Hoàng đã có một đời sống riêng mãnh liệt và đầy sức sống. Những hình ảnh được thể hiện mô tả cuộc sống giản dị, quen thuộc của người dân vùng đồng bằng sông Hồng.
Vào thời kỳ này, Kim Hoàng cùng với Đông Hồ (tỉnh Bắc Ninh) và Hàng Trống (Hà Nội) tạo thành bộ ba truyền thống tranh in dân gian lớn của miền Bắc Việt Nam. Mỗi dòng đều có thị trường, phong cách và công chúng riêng. Kim Hoàng chủ yếu cung cấp cho các chợ ở các huyện lân cận — Mỗ, La, Cảnh, Cót — và các phiên chợ trong vùng vào những tuần trước Tết.
Việc tổ chức sản xuất mang tính tập thể và có cấu trúc: các nghệ nhân Kim Hoàng không làm việc riêng lẻ theo từng gia đình như ở các làng tranh khác, mà tập hợp thành một phường nghề với người đứng đầu, quy định và nghi lễ riêng. Các bản khắc gỗ là tài sản chung của phường, được giao cho các gia đình vào ngày giỗ tổ nghề (ngày 15 tháng 11 âm lịch) và được trả lại sau Tết.
Việc sản xuất không diễn ra quanh năm mà tập trung vào tháng trước Tết âm lịch. Từ ngày 15 tháng Chạp, sau lễ cúng tổ nghề, các gia đình sẽ mang tranh đi bán ở các chợ nông thôn, đặc biệt nhộn nhịp nhất trong những ngày trước Tết.
Thảm họa năm 1915: khi nước cuốn trôi tất cả
Năm 1915, một biến cố lịch sử đã vĩnh viễn làm thay đổi số phận của dòng nghệ thuật này: một trận lũ lụt kinh hoàng khiến đê Liên Mạc vỡ, cuốn trôi phần lớn các bản khắc gỗ — tài sản quý giá nhất, là “linh hồn” của nghề thủ công làng nghề.
Không có bản khắc, không thể sản xuất. Không có sản xuất, không có thu nhập. Và trong bối cảnh những biến động chính trị, xã hội của thế kỷ XX — thực dân Pháp, cách mạng, các cuộc chiến tranh liên tiếp — không ai có đủ nguồn lực hay sự yên ổn cần thiết để khôi phục lại di sản đã thất truyền từ lâu này.
Truyền thống Kim Hoàng suýt nữa đã hoàn toàn biến mất. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Thu Hòa, lần xuất hiện được ghi nhận cuối cùng của tranh in Kim Hoàng là vào dịp Tết năm 1947. Sau thời điểm đó, suốt bảy mươi năm không còn dấu vết.
Khi dự án hồi sinh bắt đầu, chỉ còn lại một vài mẫu: tranh in hình con gà (gà) và con lợn (lợn) được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam — và ngay cả những bức này cũng là phiên bản được phục chế, không rõ liệu chúng có còn giữ được độ trung thực so với nguyên bản hay không.
“Nghệ thuật đỏ”: điều làm nên nét độc đáo của Kim Hoàng
Trước khi kể về sự hồi sinh, cần hiểu tại sao tranh in Kim Hoàng xứng đáng được cứu vãn — điều gì làm nên sự khác biệt căn bản của nó so với tất cả các dòng tranh in dân gian khác của Việt Nam.
Nền đỏ: một dấu ấn thị giác vô song
Đặc điểm dễ nhận thấy nhất chính là nền màu rực rỡ. Tranh in Kim Hoàng được in trên giấy đỏ (giấy hồng điều) hoặc giấy vàng óng (giấy tàu vàng) — đó là lý do chúng còn được gọi là “tranh đỏ”, trái ngược với “tranh trắng” của Đông Hồ.
Việc tạo nên nền đỏ này cũng là một nghệ thuật: giấy dó được chia thành hai lớp mỏng, sau đó dùng cọ quét lên một hỗn hợp gồm phẩm màu đỏ (phẩm điều), phẩm màu hoa (phẩm hoa hiên), trộn với hồ bột gạo và phèn chua để chống ẩm. Sau khi quét, giấy được phơi phẳng để giữ độ mềm mại và độ phẳng.
Nền đỏ không chỉ đơn thuần là một lựa chọn thẩm mỹ. Trong biểu tượng văn hóa Việt Nam, màu đỏ là màu của may mắn, lễ hội và phúc lành. Treo một bức tranh đỏ trước cửa nhà vào dịp Tết là mở cửa đón hạnh phúc và ngăn chặn tà ma.
Kỹ thuật lai giữa Đông Hồ và Hàng Trống
Nếu Đông Hồ chỉ sử dụng bản khắc gỗ (mỗi màu một bản, in mặt bản xuống giấy) và Hàng Trống chỉ in nét đen trước khi tô màu bằng cọ, thì Kim Hoàng kết hợp cả hai cách tiếp cận trong một quy trình hai bước.
Bước thứ nhất: in nhá (in mờ). Nghệ nhân đặt giấy lên bản khắc (kỹ thuật in phẳng, giống Hàng Trống, khác với kỹ thuật in mặt bản xuống giấy của Đông Hồ) rồi ấn nhẹ để tạo ra những nét mờ nhạt, khó thấy. Trên mạng lưới những nét mờ này, nghệ nhân tự do tô màu bằng cọ — một giai đoạn sáng tạo cá nhân thuần túy, nơi mỗi nghệ nhân thể hiện cách hiểu riêng của mình về mẫu tranh.
Bước thứ hai: in đồ (in hoàn thiện). Giấy đã tô màu được đặt lại lên bản khắc và in lần thứ hai, mạnh hơn, nghệ nhân dùng miếng xơ mướp khô chà lên mặt sau của giấy để làm nổi bật các đường nét đen một cách sắc nét. Kết quả là một bức tranh vừa mang tính cơ khí của in ấn, vừa mang tính cá nhân của hội họa.
Kỹ thuật này — gọi là “nửa in nửa vẽ” (bán in bán vẽ) — chính là chìa khóa tạo nên bản sắc Kim Hoàng: mang tính thủ công hơn Đông Hồ (vốn cơ giới hóa quy trình in nhiều hơn), nhưng lại trực tiếp và bình dân hơn Hàng Trống (vốn có thể đạt đến độ tinh xảo gần với nghệ thuật hàn lâm qua việc vẽ bằng cọ).
Phẩm màu: bảng màu tự nhiên sống động
Các màu sắc dùng trong tranh in Kim Hoàng đều có nguồn gốc tự nhiên, được gắn kết bằng hồ da trâu — khác với hồ bột gạo nếp dùng ở Đông Hồ. Màu trắng đến từ thạch cao hoặc phấn mịn hòa tan trong nước; màu xanh chàm là hỗn hợp mực tàu và nước cây chàm; màu đỏ đến từ chu sa (son); màu đen từ tro rơm; màu xanh lá đến từ gỉ đồng (gỉ đồng); và màu vàng đến từ nước quả gardénia jasminoïde (dành dành).
Những gam màu đặc trưng này — đỏ gạch, đỏ chu sa, đỏ hoa hồng, vàng chanh — mang đến cho tranh in Kim Hoàng độ rực rỡ và sức sống mà các dòng tranh in khác không có được ở cùng mức độ. Trên nền đỏ, các hình ảnh dường như thực sự tỏa sáng.
Tính thi ca trong hình ảnh: nghệ thuật của giới trí thức
Một điểm khác biệt quan trọng khác: Kim Hoàng chủ ý đưa thư pháp và thơ ca vào bố cục. Các dòng chữ không chỉ giới hạn ở tên tác phẩm — chúng còn là những bài thơ hoàn chỉnh bằng chữ Hán, viết theo lối chữ thảo ở góc trái bức tranh.
Những vần thơ này không chỉ đơn thuần là lời chú giải. Chúng tạo thêm một tầng ý nghĩa, cho phép tác phẩm được thưởng thức ở hai mức độ: trực quan với tất cả mọi người, và văn chương với giới trí thức có thể đọc được chữ cổ. Nhờ đó, Kim Hoàng đồng thời thỏa mãn “người biết chữ và người không biết chữ”, như Đại từ điển Việt Nam đã diễn đạt.
Ví dụ, tranh in hình con gà của Kim Hoàng không phải là những bức tranh riêng lẻ mà là các cặp đối xứng, mỗi bức chân dung đều mang một bài thơ bốn câu bảy chữ (thất ngôn tứ tuyệt) mô tả năm đức tính Nho giáo của con gà: văn (văn), võ (võ), dũng (dũng), nhân (nhân) và tín (tín).
2016: cuộc hồi sinh vĩ đại
Năm 2016, nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Thu Hòa, Giám đốc Bảo tàng Gốm Hà Nội, đã tự bỏ tiền túi ra khởi xướng dự án “Khôi phục tranh dân gian Kim Hoàng”, quy tụ các nghệ nhân, nhà sưu tập, họa sĩ, nhà nghiên cứu lịch sử nghệ thuật và nhiếp ảnh gia.
Công việc thật đồ sộ. Những kỹ thuật chế tác gần như không còn người thật sự am hiểu. Một vài thông tin có sẵn — bản khắc gỗ, nét đen được in, màu được tô bằng tay, phẩm màu có nguồn gốc tự nhiên — đều vô cùng thiếu hụt.
Để tái tạo những mẫu tranh đã thất truyền, nhóm đã dựa vào những bản gốc hiếm hoi được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, và đặc biệt là cuốn Imagerie Populaire Vietnamienne xuất bản năm 1960 của nhà nghiên cứu người Pháp Maurice Durand cho Viện Pháp tại Viễn Đông. Trong cuốn sách này, Durand đã tái bản và phân loại hàng trăm bức tranh in mà không phải lúc nào cũng phân biệt được nguồn gốc của chúng — nhưng nhờ bảng màu và phong cách, nhóm đã nhận diện được khoảng một trăm mẫu tranh Kim Hoàng.
Việc tái tạo chính kỹ thuật khắc gỗ cũng là một thách thức đặc biệt. Chọn đúng loại gỗ — gỗ thị (Diospyros lotus), mềm, dẻo, bền, không dễ nứt — mới chỉ là bước đầu tiên. Sau đó, nghệ nhân phải sử dụng tới bốn mươi loại đục khác nhau để khắc từng bản. Chỉ riêng một bản khắc hình con gà (Thần Kê), công việc có thể kéo dài tới sáu ngày.
Sau nhiều lần thử nghiệm và điều chỉnh, nhóm đã tìm ra công thức kỹ thuật chính xác để tái tạo nền đỏ đặc trưng, tìm lại đúng tỷ lệ phẩm màu tự nhiên và khôi phục quy trình in hai bước (in nhá rồi đến in đồ). Đến nay, dự án đã phục chế 33 mẫu khắc gỗ, 19 mẫu vẽ tay và tạo ra những mẫu mới.
Hiện nay, chỉ còn một nghệ nhân gốc Kim Hoàng tiếp tục duy trì truyền thống ngay tại làng: Đào Đình Trung, sinh năm 1980. Công việc của ông, cùng với các nghệ nhân được đào tạo trong khuôn khổ dự án, chính là sợi dây mong manh nhưng có thật nối liền Kim Hoàng của thế kỷ XXI với thế kỷ XVIII.
Các chủ đề: giữa lòng thành kính, hy vọng và sự hóm hỉnh
Danh mục tranh in Kim Hoàng được tái tạo bao gồm những nhóm chủ đề lớn tương tự như các dòng tranh dân gian khác, nhưng mang sắc thái riêng.
Các loài vật biểu tượng chiếm vị trí trung tâm. Con gà (Thần Kê, gà thần) và con lợn mang lại sự thịnh vượng (lợn Kim Hoàng) là hai họa tiết tiêu biểu nhất. Hình ảnh con lợn Kim Hoàng đặc biệt ấn tượng về mặt nghệ thuật: thân được tô màu đen phẳng, các chi tiết màu trắng rực nổi bật trên nền đỏ, cùng những nét trắng hồng ở những chỗ màu nhạt hơn — tạo nên hiệu ứng tự nhiên và sống động mà chỉ có bàn tay con người mới làm được.
Tranh in thờ tự (các vị thần hộ mệnh, sinh vật bảo vệ như nghê — sư tử Việt Nam — hay rồng) mang ý nghĩa trừ tà mạnh mẽ: treo trước cửa nhà để xua đuổi tà ma. Một số bố cục thể hiện bốn vị tướng trấn giữ bốn phương, là hiện thân của các con giáp — rồng, rắn, dê, chuột — biểu tượng của sự bảo vệ và trừ tà.
Tranh in kể chuyện lấy cảm hứng từ các câu chuyện cổ điển Trung Hoa và Việt Nam, thường đi kèm các dòng chữ viết theo lối câu đối. Có thể tìm thấy những điển tích về lịch sử Tam Quốc (Tam Quốc), các hình tượng hiếu thảo theo Nho giáo và những câu chuyện về trí tuệ dân gian.
Các cảnh sinh hoạt thường ngày — cày cấy, hội xuân, trẻ em vui chơi — hoàn thiện bức tranh toàn cảnh với sự ấm áp và hóm hỉnh đặc trưng của nghệ thuật dân gian Việt Nam.
Kim Hoàng ngày nay: giữa bộ sưu tập và đời sống thường nhật
Sự hồi sinh của Kim Hoàng không chỉ là câu chuyện của bảo tàng và các nhà nghiên cứu. Những nghệ sĩ đương đại như họa sĩ Trần Quốc Đức (sinh những năm 1990) đã tiếp nhận truyền thống này để làm mới nó, đưa các kỹ thuật cổ xưa vào cảm quan nghệ thuật của thời đại: nét vẽ uyển chuyển hơn, bố cục cân đối hơn, bảng màu được tái diễn giải nhẹ nhàng — đồng thời vẫn giữ trọn tinh thần và chiều sâu biểu tượng của nguyên bản.
Tranh in Kim Hoàng dễ dàng hòa nhập một cách đáng ngạc nhiên vào không gian nội thất đương đại. Nền đỏ rực của chúng tạo nên một điểm nhấn ngay lập tức trên bức tường trắng — một sự hiện diện thị giác mà tranh in nền giấy điệp Đông Hồ không thể có được ở cùng mức độ. Trong một không gian nội thất tinh gọn hoặc tối giản, một bức tranh Kim Hoàng được đóng khung đơn giản trở thành một tuyên ngôn nghệ thuật mạnh mẽ, vừa mang nét cổ xưa vừa mang hơi thở đương đại rõ rệt.
Tại Viet Art (vietart.eu), chúng tôi cung cấp một bộ sưu tập tranh in Kim Hoàng thuộc dự án phục hưng — những tác phẩm kết hợp tính nguyên bản của kỹ thuật truyền thống với sức sống mãnh liệt của một loại hình nghệ thuật đã chọn cách tồn tại. Mỗi tác phẩm đều đi kèm một phiếu thông tin chi tiết về tên gọi, ý nghĩa biểu tượng và câu chuyện của nó.
Kim Hoàng, Đông Hồ, Hàng Trống: ba chị em, ba nét tính cách
Tóm tắt sự khác biệt giữa ba dòng tranh in lớn:
Đông Hồ là dòng tranh của thế giới nông thôn — mộc mạc, rực rỡ, được sản xuất theo lối cơ khí với những mảng màu rộng và màu sắc tươi tắn trên nền giấy điệp. Hàng Trống là dòng tranh của thành thị — tinh tế, mang tính hội họa, mỗi bản đều là duy nhất nhờ kỹ thuật bút lông, với những sắc độ dịu nhẹ trên giấy trắng. Kim Hoàng là nhịp cầu nối giữa hai dòng tranh — mang tính đại chúng như Đông Hồ, mang tính thủ công như Hàng Trống, nhưng vẫn dễ dàng nhận ra nhờ nền đỏ rực rỡ và những dòng thơ viết bằng chữ Hán.
Như nhà nghiên cứu Thu Hòa đã diễn đạt rất hay: « Kim Hoàng là nhịp cầu nối giữa hai dòng tranh còn lại. »
Kết luận: một sự phục hưng đang chờ đón bạn
Lịch sử của tranh in Kim Hoàng, ở quy mô thu nhỏ, chính là lịch sử của toàn bộ nền văn hóa Việt Nam: ngàn năm, kiên cường, có thể vượt qua những thảm họa và sự lãng quên để hồi sinh mạnh mẽ hơn. Bảy mươi năm im lặng vẫn không thể dập tắt vẻ đẹp của những hình ảnh đỏ này.
Sở hữu một bức tranh in Kim Hoàng ngày nay, nghĩa là bạn đang cầm trên tay thành quả của một phép màu văn hóa tập thể — sự kiên trì của một nhà nghiên cứu, tay nghề của hàng chục nghệ nhân, ký ức của một làng quê, và vẻ đẹp vượt thời gian của một loại hình nghệ thuật đã quyết định tiếp tục sống.
Khám phá bộ sưu tập của chúng tôi trên vietart.eu — và hãy để sắc đỏ Kim Hoàng bước vào cuộc sống của bạn.